ललितपुर - दक्षिण ललितपुर लामो समयसम्म नेपाली कांग्रेस र कम्युनिस्ट आन्दोलनको साझा राजनीतिक प्रयोगशाला रहँदै आएको क्षेत्र हो। पञ्चायतकालपछिको बहुदलीय व्यवस्था, जनआन्दोलन, संविधानसभा र संघीय संरचनासम्म आइपुग्दा यहाँको राजनीतिक नेतृत्व मूलतः कांग्रेस र कम्युनिस्टकै वरिपरि घुमिरहेको देखिन्छ। तर अहिले त्यो परम्परागत राजनीतिक विरासत गम्भीर संकटमा परेको छ। कारण एउटै छ—जनतामा बढ्दो असन्तुष्टि र त्यसैको विकल्पका रूपमा उभिएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)।
दक्षिण ललितपुरका ग्रामीण भेगहरू—गोटिखेल कालेश्वर बुखेल प्युटार गिम्दी भट्टेडाँडा, नल्लु, बुङमती, चापागाउँ बडिखेल आसपास—विगतमा वामपन्थी आन्दोलनका बलिया आधार क्षेत्र मानिन्थे। किसान, मजदुर र जनसंगठनमार्फत कम्युनिस्ट राजनीति यहाँ गहिरोसँग स्थापित थियो। त्यस्तै, लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने नेपाली कांग्रेसले पनि यही भूगोललाई आफ्नो राजनीतिक आधार क्षेत्रका रूपमा विकास गरेको थियो। तर पछिल्ला तीन दशकको शासन अभ्यासले जनतामा उत्साह होइन, निराशा बढाएको स्थानीयहरूको बुझाइ छ।
स्थानीयवासीहरू खुलेर भन्न थालेका छन्—“हामीले पटक–पटक उही दल, उही अनुहारलाई जितायौँ, तर हाम्रो गाउँको हालत फेरिएन।” सडक, खानेपानी, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीजस्ता आधारभूत सवालमा अपेक्षित सुधार नआएको गुनासो आज दक्षिण ललितपुरका अधिकांश बस्तीमा सुनिन्छ। यही निराशा नै परम्परागत दलहरूको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक संकट बनेको छ।
पुराना दलभित्रको क्षय र गुटबन्दी
कांग्रेस र कम्युनिस्ट दुवै दलभित्र आन्तरिक गुटबन्दी, शक्ति संघर्ष र अवसरवादी राजनीतिले संगठन कमजोर बनाएको आरोप स्थानीय तहमा व्यापक छ। एकातिर कम्युनिस्ट आन्दोलन विभाजन, एकीकरण र पुनः विभाजनको चक्रमा फसेको छ भने अर्कोतिर कांग्रेस सत्ता साझेदारीमा केन्द्रित हुँदा जरा तहको संगठन कमजोर भएको विश्लेषण गरिन्छ।
यसको प्रत्यक्ष असर दक्षिण ललितपुरमा देखिएको छ। विगत केही वर्षयता कम्युनिस्ट पृष्ठभूमिका नेता–कार्यकर्ता कांग्रेसमा प्रवेश गर्ने क्रम बढेको छ। यसले वामपन्थी संगठनको कमजोरी उजागर गरेको मात्र होइन, कांग्रेसको आन्तरिक शक्ति सन्तुलनलाई पनि थप जटिल बनाएको छ। पुराना नेता विस्थापित हुँदै गएको र नयाँ अनुहारले स्पष्ट दिशानिर्देश दिन नसकेको गुनासो कांग्रेसभित्रै सुनिन्छ।
रास्वपाको प्रवेश: असन्तुष्टिको राजनीतिक स्वर
यही खाली स्थानमा रास्वपाले दक्षिण ललितपुरमा आफ्नो राजनीतिक आधार विस्तार गर्न थालेको छ। रास्वपाले आफूलाई कुनै विचारधाराको कैदी नभई ‘नागरिकको आवाज’का रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा अडान, जवाफदेही शासन, पारदर्शिता र सेवा–केन्द्रित प्रशासन यसको मुख्य एजेन्डा हुन्।
रास्वपाका स्थानीय नेताहरू भन्छन्, “कांग्रेस र कम्युनिस्टले विगत ३० वर्षमा जनतालाई के दिए ? भाषण धेरै भए, परिणाम आएन।” यही प्रश्न अहिले जनताले पनि सोध्न थालेका छन्। खासगरी युवा मतदाता, विदेशबाट फर्किएका श्रमिक र शिक्षित वर्ग रास्वपाप्रति आकर्षित देखिन्छन्।
विरासत /वर्तमान
कांग्रेस र कम्युनिस्ट दुवै दलले आफ्नो ऐतिहासिक योगदानलाई राजनीतिक ढालका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। लोकतन्त्र स्थापना, संविधान निर्माण र संघीयताको श्रेय आफूलाई दिने प्रतिस्पर्धा अझै जारी छ। तर जनताको दृष्टिमा अब इतिहासभन्दा वर्तमान महत्वपूर्ण बनेको छ। “हिजो के गर्यौ भन्दा आज के गर्दैछौ?” भन्ने प्रश्न निर्णायक बन्दै गएको छ।
दक्षिण ललितपुरका मतदाताहरू विकासलाई प्राथमिक मुद्दा मान्छन्। तर विकासको नाममा घोषणा धेरै भए पनि कार्यान्वयन कमजोर भएको आरोप छ। योजना बजेटमै सीमित हुने, ठेक्कामा अनियमितता हुने र स्थानीय तहमा जवाफदेहिता नदेखिने गुनासो व्यापक छ। यही अवस्थालाई रास्वपाले परम्परागत राजनीतिक असफलताको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ।
आगामी निर्वाचनको संकेत
आगामी प्रतिनिधि सभा र स्थानीय निर्वाचन दक्षिण ललितपुरका लागि निर्णायक हुने संकेत देखिएको छ। कांग्रेस र कम्युनिस्ट दुवै दल आफ्नो आधार जोगाउन संघर्षरत छन्। संगठन पुनःनिर्माण, उम्मेदवार छनोट र गठबन्धन रणनीतिमा उनीहरू दबाबमा छन्। अर्कोतिर रास्वपा ‘एण्टी–एस्टाब्लिसमेन्ट’ भावनालाई बलियो बनाउँदै मतदातामाझ पहुँच बढाइरहेको छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार दक्षिण ललितपुरमा अब चुनाव विचारधाराको मात्र होइन, विश्वासको मत हुने छ। जनताले यसपटक परम्परागत नामभन्दा परिणाम दिन सक्ने नेतृत्व खोजिरहेका छन्।
अन्त्यमा
दक्षिण ललितपुरको राजनीति अहिले संक्रमणकालीन मोडमा छ। कांग्रेस–कम्युनिस्टको लामो विरासत पहिलो पटक गम्भीर चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। जनतामा बढ्दो असन्तुष्टि र नयाँ राजनीतिक विकल्पको खोजीले पुरानो राजनीतिक संरचनामा दरार ल्याएको छ।
रास्वपाको उदय कुनै संयोग होइन, यो परम्परागत दलहरूको कमजोरीबाट जन्मिएको राजनीतिक यथार्थ हो। अब प्रश्न स्पष्ट छ—कांग्रेस र कम्युनिस्टले आफ्नो विरासतलाई सुधारसहित जोगाउन सक्छन् कि जनताले नयाँ राजनीतिक अभ्यासलाई अवसर दिनेछन् ? यसको उत्तर दक्षिण ललितपुरका मतदाताले आगामी निर्वाचनमा दिनेछन्।
